Dossier

Dossier: Gelijke kansen

Tekst Redactie
Gepubliceerd op 06-07-2021 Gewijzigd op 07-07-2021
In het onderwijs streven we naar een optimale ontwikkeling voor alle kinderen. Toch is ongelijkheid ook in Nederland een hardnekkig en zwaarwegend probleem. Hoe is dit zo ontstaan? En wat kun je als leraar zelf doen om alle leerlingen gelijke kansen te geven? In dit dossier staan bijdragen van onderzoekers en experts bij elkaar.

Klik hieronder op één van de categorieën of scrol door het dossier om alle artikelen te bekijken.
 

Bronnen van ongelijkheid

Segregatie

Eindtoets en schooladvies

Schaduwonderwijs

Verwachtingen en vooroordelen

Differentiëren 

Multicultureel onderwijs

Kennis van de wereld

Voor- en vroegschoolse educatie

 


In het boek 'Werk maken van gelijke kansen. Praktische inzichten uit onderzoek voor leraren basisonderwijs' zijn twintig wetenschappelijke kernartikelen vertaald naar de dagelijkse lespraktijk.


Download het boek gratis!


 

Bronnen van ongelijkheid

Onderstaande artikelen helpen je om beter te begrijpen waarom en hoe ongelijkheid in het onderwijs ontstaat.
 

Dit OESO-rapport Equity in Education laat zien dat kinderen van laagopgeleide ouders minder kansen krijgen dan kinderen van hoogopgeleide ouders. 

Deze verschillen ontstaan al jong en zijn ernstiger dan uit de toetscijfers blijkt, schrijven onderzoekers Lex Borghans, Ron Diris en Trudie Schils.   

Socioloog Jonathan Mijs ploos alle naoorlogse studies en reviews door en kwam tot een onthutsende conclusie: loon naar werken is een valse belofte. 

Hoogleraar Herman van de Werfhorst legt in deze blog uit dat vroege selectie ongelijkheid in de hand werkt. Didactief vroeg hem ook hoe overheden het beste hun onderwijssysteem kunnen inrichten. 

In dit interview ter gelegenheid van zijn oratie (zie link in artikel) pleit Eddie Denessen voor meer optimisme over wat leerlingen kunnen en vraagt leraren: zijn jullie verwachtingen wel hoog genoeg? 

Hoogleraar Rob Martens schrijft in deze blog over de negatieve gevolgen van selectie en differentiatie. 

Hoogleraar Ton Mooij stelt in deze artikelen dat het jaargroepensysteem gelijkheid in de weg staat en pleit voor ‘optimaliserend onderwijs’: Weg met het jaargroepensysteem, Schaf leerstofjaarklas af en Optimale kansen voor elke leerling.

‘Wie voor een dubbeltje geboren is, wordt nooit een kwartje’- die uitspraak lijkt weer in toenemende mate op te gaan, betoogt Paul de Beer. 

Als het gaat over de zogenoemde ‘achterstanden’ in het onderwijs, is victim-blaming al decennia het standaardverhaal, schrijven Michael Merry en Orhan Agirdag. Laten we pedagogische vrijheid bewaken, stellen zij: dat leidt tot betere leeropbrengsten en dus kansengelijkheid.
Lees over dat onderwerp ook dit interview met Agirdag.

Waarom zijn we wel geïnteresseerd in gelijke kansen, maar spreken we weinig over gelijke uitkomsten? Misschien omdat de samenleving ongelijkheid nodig heeft, betoogt Gert Biesta.

Louise Elffers schrijft elke maand een column over de thema’s gelijke kansen, onderwijssegregatie, schaduwonderwijs en meritocratie. Al haar stukken lees je hier.

Wat heeft de onderwijsinspectie de afgelopen decennia bereikt op het gebied van gelijke kansen? Geert Driessen zocht het uit.    

Wat bedreigt de kansen van leerlingen en aan welke touwtjes kun jij trekken? Binnen de Nationale Wetenschapsagenda loopt een groot onderzoek, half maart 2021 verschenen de eerste inzichten.

 
 

Segregatie

Al jaren achtereen luidt de inspectie de noodklok over toenemende segregatie in het onderwijs. Leerlingen van verschillende achtergronden komen elkaar steeds minder vaak tegen en op de basisschool merk je dat het eerst. Hoe beïnvloedt dit kansengelijkheid?
 

Al in 1970 ontrafelden sociologen Pierre Bourdieu en Jean-Claude Passeron de mechanismen van ongelijkheid. 

De Amerikaanse hoogleraar James Banks, de vader van multicultureel onderwijs, geeft zijn visie op de segregatie in het onderwijs. 

Particuliere elitescholen staan haaks op gelijke kansen. Maar de Nederlandse gymnasia, gesponsord door de overheid, zijn geen haar beter, stellen Michael Merry en Willem Boterman. Maar soms kan segregatie ook positief uitpakken, stelt Merry. ‘De hindoescholen in Nederland zijn daarvan een lichtend voorbeeld.’ 

Autochtone ouders zijn minder vaak bereid hun eigen kinderen op een ‘gekleurde’ school te plaatsen. Ook basisscholen zelf worstelen met de segregatie in het basisonderwijs. 

‘Kleurrijke’ scholen presteren onder het gemiddelde, vooral in groep 7 en 8. Een groep excellente scholen met veel achterstandsleerlingen laat zien hoe het wél moet. 

Monique Volman e.a. pleiten voor het afschaffen van de labels wit en zwart voor scholen. ‘Dit ondermijnt het gevoel van verbondenheid tussen etnische groepen.’ 

Melanie Ehren vraagt zich af: kunnen we de kloof dichten met goed burgerschapsonderwijs? 

Goed samenleven vereist meer zelfbeheersing, vindt Gert Biesta. Laten we meer buiten onze bubbels treden, stelt Michael Merry voor. Een gesprek over burgerschap tussen de twee hoogleraren. 

Arnold Jonk luisterde naar een Amerikaanse podcast die laat zien hoe witte ouders scholen vormgeven vanuit hun belangen. Maar initiatieven waarbij ouders betrokken zijn, kunnen wel helpen om de segregatie te bestrijden.

 

Eindtoets en schooladvies

Jaarlijks maken duizenden leerlingen in groep 8 de Eindtoets. Hoe bevordert deze al dan niet gelijke kansen en waar moet je als school op bedacht zijn?
 

In de discussie over eindtoets en schooladvies kan de nuance gemakkelijk wegraken. Zie hierover bijvoorbeeld het dossier 'Schooladvies' over voorspellende waarde van het advies door de leerkracht. Met onder andere een pluim voor de leraar: zijn advies bleek namelijk een betere voorspeller voor het onderwijsniveau van leerlingen dan de Eindtoets. Ook de studie van promovendus Anne van Leest (2020) en het onderzoek van Mathijs Warrens e.a. suggereren dat leerkrachten in staat zijn om accurate schooladviezen voor leerlingen te formuleren.

Maar er is ook de waarschuwing dat leraren soms zaken laten meewegen bij het schooladvies die er eigenlijk niet toe mogen doen. Onderzoek (RUG) laat bijvoorbeeld zien welke vooroordelen spelen bij het opstellen van het schooladvies. En de selectie van kinderen lijkt zelfs steeds vroeger te gebeuren. Verplicht scholen de eindtoets ‘mee te rekenen’, stellen deze onderzoekers – zo voorkom je dat kinderen bij gelijke prestaties toch een ander schooladvies krijgen. 

Maar op de eindtoets is ook kritiek. Karen Heij onderzocht vijftig jaar beleid rond de eindtoets in groep 8 en komt met een dodelijke conclusie: de overheid denkt met de toets eerlijke selectie te bevorderen, maar bereikt juist het tegendeel. En is deze niet vooral een aanjager van schaduwonderwijs? 

Paul Jungbluth erkent de nadelen, maar vindt de voordelen van de eindtoets nog steeds groter als het om kansengelijkheid gaat. Eerder al legde hij uit wat de eindtoets precies meet en hoe je de uitslag kunt interpreteren.  

SEO onderzocht hoe scholen zoal adviseerden vóór corona en waar ruimte ligt voor meer kansen voor leerlingen.   

 

Schaduwonderwijs

Bijles, huiswerkbegeleiding, extra oefenmateriaal en examentrainingen zijn niet meer weg te denken uit het onderwijs. Hoe komt dit en kunnen we voorkomen dat alleen kinderen van hoogopgeleide, rijke ouders profiteren?
 

Bedrijven doen goede zaken met schaduwonderwijs. Soms, zoals bij Squla, met een onbedoeld kontje van de overheid. 

Dit onderzoek van SEO/Oberon laat zien dat vooral kinderen van hoogopgeleide, goed verdienende ouders profiteren. 

Louise Elffers onderzocht schaduwonderwijs in internationaal perspectief. De toegenomen concurrentie en prestatiedruk zijn volgens haar de oorzaken van de groei van schaduwonderwijs. Ook vraagt zij zich af: wat als we in alle leerlingen net zo veel zouden investeren als in de prinsessen Ariane, Amalia en Alexia?  

Toch kan schaduwonderwijs belangrijk zijn om de taalachterstand bij kinderen met een migratieachtergrond tegen te gaan.

In deze NRO-overzichtsstudie lees je wat we weten over schaduwonderwijs in Nederland, hoe dat er internationaal uitziet en welke vragen nog open liggen. 

 

Verwachtingen en vooroordelen

Ook op school komen vooroordelen voor en kan het - ondanks goede bedoelingen - gebeuren dat leraren bepaalde leerlingen benadelen. In deze artikelen lees je waar dit door komt en wat je eraan kunt doen.  


Leerlingen kunnen van je gezicht aflezen hoe jij over hen denkt, toonden onderwijspsychologen Elisha Babad, Frank Bernieri en Robert Rosenthal al in 1991 aan. Ook via beurten en hun reacties op antwoorden, lichaamstaal en taalgebruik dragen leraren verwachtingen over.

Wat zou je kwijt willen over een leerling in slechts 60 seconden? Wat zegt dat over de verwachtingen die je van hem hebt? Leraren namen de proef op de som.  

In dit artikel van Linda van den Bergh lees je meer over verwachtingen van leerlingen met een migratieachtergrond. 

Grootschalig onderzoek laat zien dat leerlingen die in groep 8 het voordeel van de twijfel krijgen, zich gaan gedragen naar die hoge verwachtingen. Lees over dit onderwerp ook dit interview met Rubie-Davies. 

Begin oktober publiceerde de Onderwijsraad het advies Een verkenning van sekseverschillen in het onderwijs. Met als bottomline: er heersen in het klaslokaal nog steeds seksistische stereotypen. Het klinkt als een echo van wat onderwijssocioloog Paul Jungbluth zo’n veertig jaar geleden al aan de kaak stelde

Jongens lezen beter op een school met veel meisjes. En voor meisjes is vroege selectie nadelig, concludeert onderwijssocioloog Margriet van Hek op basis van internationale PISA-scores. Onderzoeker Lotte Scheeren vult aan: door late selectie komen meisjes hogerop én maken minder genderspecifieke studiekeuzes.

Witte mensen zit het altijd mee? Een Rotterdamse studie brengt in beeld hoe deze meisjes uit laagopgeleide milieus vastlopen in het schoolsysteem. 

 

Differentiëren

Leerlingen gelijke kansen geven betekent soms dat je hen verschillend moet behandelen. In deze artikelen lees je meer over hoe je effectief kunt differentiëren.
 

Wat wordt precies met differentiëren bedoeld en wat werkt wel en niet? Groningse onderzoekers ontleedden studies uit de afgelopen twintig jaar. 

Lees deze special ‘Ziet u het verschil?’ over differentiëren in het po en vo. 

Is differentiatie in de klas dé manier om het maximum te halen uit élke leerling en hoe breng je dat in de praktijk

Wat doet een leraar die differentieert nou precies? Marieke van Geel en Trynke Keuning rafelden dat uiteen.

Veel reken-wiskundemethodes voor het po sorteren leerlingen te vroeg voor, blijkt uit onderzoek van curriculumexpert Marc van Zanten. Kijk daarom hoe je alle leerlingen voldoende kansen geeft om te leren. 

Bij natuur en techniek blijkt differentiëren een uitdaging. Stichting KOE en de Universiteit Twente bedachten een oplossing: de STIP-methodiek. 

Zijn de schoolprestaties en sociale uitkomsten (vertrouwen in eigen kunnen, motivatie) van verschillende groepen leerlingen afhankelijk van de heterogeniteit in de klas? Nee, blijkt uit groot onderzoek

Hoe denken leraren over differentiatie en welke aanpak kiezen ze? 

Leraren in het voortgezet onderwijs vinden differentiëren lastig: zoveel leerlingen en de stof moet wel af. Saskia Stollman ging kijken wat er in de klas precies gebeurt. 

Gedifferentieerde instructie op cognitief en etnisch cultureel gebied kan het ontstaan van ongelijkheid doorbreken. Mits ‘superdiversiteit’ je startpunt is, stelt bijzonder hoogleraar Sabine Severiens in dit artikel

Hoe leren je leerlingen het beste in groepjes? Inzichten uit onderzoek op een rij. 

In dit artikel vind je beknopt de resultaten uit veertig jaar onderzoek naar self-efficacy. 

 

Multicultureel onderwijs

Onze samenleving is rijk aan talen, culturen en religies. Hoe doe je recht aan verschillen en haal je de multiculturele maatschappij de klas in? 
 

Onderwijssocioloog Iliass El Hadioui vraagt aandacht voor een cultuurverandering op scholen om kansengelijkheid te bevorderen. 

In dit artikel beschrijft Hüseyin Susam wat je nodig hebt om succesvol om te gaan met culturele verschillen. 

Burgerschap hangt nauw samen met democratie. Hoe kunnen we dit in een multiculturele samenleving beter vormgeven? Gert Biesta komt met prikkelende observaties

Nederlandse leerkrachten voelen zich onvoorbereid op lesgeven in een multiculturele klas, maar achten zich hier tegelijkertijd goed toe in staat, volgens de recente Talis-resultaten. 

Hoe kun je in de klas omgaan met gevoelige onderwerpen, en lesstof diverser en vrij van vooroordelen maken? 

In dit onderzoek laat Merlijn Karssen zien dat je kinderen met een migratieachtergrond niet over één kam kunt scheren. 

Bij multiculturele botsingen zoeken docenten voor elke nieuwe situatie nieuwe oplossingen. Er zijn weinig regels waarop ze zich kunnen beroepen. 

Het klinkt logisch: breng twee verschillende groepen leerlingen met elkaar in contact, en er ontstaat meer onderling begrip. Maar zo makkelijk gaat dat niet, ontdekten onderzoekers van het Amsterdamse Instituut voor de Lerarenopleiding (ILO). 

Witte kinderen spelen het liefst met witte kinderen. De houding van de moeders speelt een belangrijke rol, blijkt uit Leids onderzoek

Leraar Bart Joosse vertelt over onderzoek naar omgaan met diversiteit op de Amsterdamse Admiraal de Ruyterschool. 

De energieke Sanne Smit, onderwijsadviseur en leraar op basisschool De Viersprong in Leiden-Noord, wil haar leerlingen meer kansen geven op een goede toekomst. 

In ons onderwijs laten we vaak nog kansen liggen om meertaligheid te omarmen. In het dossier ‘Meertaligheid’ lees je hoe je dat kunt aanpakken. 

 

Kennis van de wereld

Kennis is the silver bullet om gelijke kansen voor elkaar te krijgen. Een gesprek met de Amerikaanse onderwijskundige E.D. Hirsch.  
 

Guuske Ledoux toont in deze klassieke studies aan hoe belangrijk begrijpend lezen is. Wil je achterstanden van kinderen bestrijden, vergroot dan hun wereld: daar gaan ze beter van lezen én leren. Haar conclusie sluit aan bij onderzoek van hoogleraar Daniel Willingham.   

Ook Erik Meester en Anna Bosman stellen: praat gerust met jonge leerlingen over Willem van Oranje. Kennis stimuleert begrijpend luisteren en dat helpt later om moeilijke teksten te lezen. 

De Britse onderwijsexpert David Didau gaat nog een stapje verder: kennis vormt de basis van ál het leren.  

In groep 5 en 6 vallen de leesprestaties van leerlingen terug als het hun ontbreekt aan contextuele kennis. Investeer dus in hun geestelijke bagage

Monique Volman beschrijft in dit artikel hoe leraren in Amsterdam buitenschoolse kennis van hun leerlingen gebruiken. 
 

 

Voor- en vroegschoolse educatie

Juist bij jonge kinderen kun je veel bereiken als je werkt aan gelijke kansen. Op de regionale ResearchEd 2020 zette Didactief de resultaten van decennia onderzoek op een rij
 

Binnen- en buitenlands onderzoek laat zien: vve draagt bij aan de ontwikkeling van kinderen. Wel kan de doorgaande leerlijn beter en het blijken vooral beter bedeelde ouders die begeleiding en bijles regelen. 

Jo Kloprogge vroeg experts op het gebied van gelijke kansen aan te geven wat zij een goede strategie zouden vinden om onderwijsachterstanden te vergroten (dus niet om ze te verkleinen). 

Tijdens dit webinar over optimale ontwikkelingskansen (Early Years Blog) gaven onderzoekers en adviseurs tips om al bij jonge kinderen recht te doen aan verschillen. Lees ook deze blog van onderzoeker Pauline Slot over diversiteit en inclusie

Iram Seraj laat ziet wat je allemaal kan doen om kleuters vooruit te helpen. 

Verder lezen

1 Schooladvies
2 Dossier: Meertaligheid

Click here to revoke the Cookie consent