Recensies

boekenWIJZER

Tekst redactie Didactief
Gepubliceerd op 24-04-2017 Gewijzigd op 12-07-2017
In BoekenWIJZER attenderen we je op boeken die handig, leerzaam of inspirerend zijn. Lijkt zo'n nieuw boek je wel wat? We verloten telkens 1 exemplaar. Vul het formulier in en maak kans op gratis vakliteratuur. Deze week: Expliciete directe instructie, Nieuwkomers op school, en Lef om te luisteren.

Nieuw

cover ediExpliciete Directe Instructie (EDI)

Het model van directe instructie is op veel scholen wel bekend. John Hollingsworth en Silvia Ybarra maakten op basis van onderwijsonderzoek een nieuw model: expliciete directe instructie. Een model om lessen te verbeteren en effectiever instructie te geven. In dit boek vol voorbeelden leggen ze duidelijk uit hoe het in zijn werk gaat. De voorbeelden komen vooral uit het po, maar het boek en model zijn net zo goed bruikbaar in het vo.

Aan de hand van een aantal kernprincipes nemen de auteurs ons mee langs de onderdelen van een ideale les, van lesdoel naar zelfstandige verwerking (let op, de afsluiting komt in dit model voor het zelfstandig verwerken). Belangrijkste tactiek volgens de auteurs zelf is controleren of leerlingen het begrijpen. Dat komt gedurende de hele les terug, bijvoorbeeld leerlingen te vragen een definitie te geven of voorbeelden te bedenken. Ook opvallend is de grote hoeveelheid interactie in het model en de voorbeelden. Een aantal, ondertussen veel gehoorde, aanpakken komen voorbij, zoals de wisbordjes om van iedereen een antwoord te zien en de beurtenstokjes om willekeurig beurten te geven.

Het boek sluit af met een overzichtje van de wetenschappelijke onderbouwing van het model, per hoofdstuk uit het boek. Een overzichtelijk en duidelijk boek als je jouw lessen en instructie een boost wilt geven. (door Eline Geus)

John Hollingsworth & Silvia Ybarra, Expliciete Directe Instructie: tips en technieken voor een goede les, Huizen: Uitgeverij Pica, 2015. €24,95

Lef om te luisteren

Hoe kun je leerlingen een stem geven en hen meer betrekken bij het onderwijs? Het boek Lef om te luisteren van Russell Quaglia en Michael Corso biedt handvatten. In het eerste deel besteden de auteurs aandacht aan luisteren naar de leerling. Ze lichten het door hen ontwikkelde aspiratiemodel toe. Eigenwaarde, betrokkenheid en doelbewustzijn zijn de basisprincipes. Ook wordt de My Voice-vragenlijst toegelicht. Dit instrument, met vragen voor leerlingen over de drie basisprincipes, is ook door de auteurs ontwikkeld en bedoeld om de stem van leerlingen (van primair hoger onderwijs tot hoger onderwijs) te laten horen en daarvan te leren als onderwijsprofessional.

cover lef om te luisterenHet tweede deel gaat over leren luisteren en leren van het luisteren naar de leerlingen. De drie basisprincipes worden gekoppeld aan acht condities voor betekenisvol leren, zoals erbij horen en durven handelen. De hoofdstukken bevatten veel aparte tekstblokken met bijvoorbeeld zelftestjes voor leraren, actiepunten, reflectiepunten, voorbeelden, of uitwerkingen van lesactiviteiten (voor het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs).

Deel drie gaat over leiden. Verschillende ideeën over leiderschap passeren de revue. Leerlingen kunnen, volgens de auteurs, naarmate ze opgroeien, steeds beter over hun toekomstwensen beslissen en ernaar handelen. Uitgaande van die visie wordt er bijvoorbeeld aandacht besteed aan mogelijke samenwerking tussen professionals en leerlingen.

Al met al daagt het boek uit het lef te hebben om te luisteren naar aspiraties van leerlingen en daar, schoolbreed, in de praktijk mee aan de slag te gaan. (door Veerle Straatman)

Russel. J. Quaglia en Michael J. Corse. Lef om te luisteren. Met leerlingen werken aan de kwaliteit van onderwijs. Huizen: Uitgeverij Pica, 2017. €27,95

Nieuwkomers op school

Voor elke school die te maken krijgt met nieuwkomers is er nu een praktisch boek. Verschillende leraren, onderzoekers, schoolleiders, bestuurders en anderszins betrokkenen bij onderwijs voor nieuwkomers hebben er een bijdrage aan geleverd. 
cover nieuwkomersDeel één, ‘Wat is er aan de hand?, gaat over de huidige stand van zaken en bevat algemene informatie over onderwijs aan nieuwkomers.
Deel twee staat in het teken van het organiseren van dit onderwijs in de praktijk. Taalonderwijs met meertaligheid als uitgangspunt en het professionaliseren daarvan komen bijvoorbeeld aan bod. Een praktijkvoorbeeld van de Heumensoordschool, in 2015 opgericht voor de kinderen van de noodopvanglocatie Heumensoord in Nijmegen, geeft een concreet beeld van hoe je in rap tempo nieuwkomersonderwijs kunt organiseren.
Deel drie gaat over het geven van goed onderwijs aan nieuwkomers. Hoe kun je het beleid in praktijk brengen? Dat wordt onder andere duidelijk door het voorbeeld van het Nt2 Mundium College, een school voor Eerste Opvang Anderstaligen.
In het vierde deel lees je over ervaringen van docenten, teamleiders, begeleiders en adviseurs die te maken hebben met het geven van onderwijs aan nieuwkomers, bijvoorbeeld in schakelklassen, trainingen rondom opvallend leergedrag en een taalschool.
Daarnaast bevat het boek de resultaten van de lessenserie ‘Wie ben jij?’, waaraan vluchtelingenkinderen op de IMC-weekendschool hebben gewerkt. In dit deel staan veel portretfoto’s van vluchtelingenkinderen.
Verschillende auteurs hebben uiteenlopende korte bijdragen geschreven die aansluiten bij hun expertise. Het boek geeft zodoende eerder een brede dan diepgaande indruk van verschillende aspecten van nieuwkomersonderwijs. Een beeldende en kleurrijke indruk, dat wel. (door Veerle Straatman)

José van Loo, Annemieke Schoemaker en Myriam Lieskamp. Nieuwkomers op school. Onderwijs als startpunt voor een betere toekomst. Huizen: Uitgeverij Pica, 2016. €15,00

Doe mee en win een van bovenstaande boeken!

---------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

Sociaal emotionele ontwikkeling


SEL: sociaal-emotioneel leren als basis

SEL: sociaal-emotioneel leren als basis is, zoals de titel al vermeldt, een boek over de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen hoe je daar als school op in kunt spelen.
Wat meteen opvalt aan dit boek is de overzichtelijke indeling. Het boek begint met een schema van welk hoofdstuk geschikt is voor welke doelgroep. Als leraar hoeft u niet alle hoofdstukken te lezen, maar als intern begeleider liefst wel. Het boek bestaat uit drie onderdelen: theorie, praktische uitwerking van de competenties en invoering van een programma.
Het eerste onderdeel begint met de uiteenzetting van de vijf competenties van sociaal-emotioneel leren en een aantal redenen waarom dit zo’n belangrijk onderwerp is. Interessant is vooral hoofdstuk vier waar zes onderzoeken over sociaal-emotioneel leren worden samengevat, zij het heel kort. Het is niet veel, maar biedt voor de praktisch ingestelde lezer wel even een korte verdieping.
In het tweede deel over de vijf competenties, volgt meer theorie. Per competentie wordt een korte omschrijving en een aantal praktische voorbeelden beschreven, waarna er een theoretische verdieping volgt. Tot slot eindigt elk hoofdstuk met een aantal suggesties voor activiteiten om met de competentie te oefenen.
Het derde deel biedt handvatten voor implementatie van een programma voor sociaal-emotioneel leren aan de hand van drie voorbeeldscholen.
Al met al een compleet handboek om sociaal-emotioneel leren op school een boost te geven. (door Eline Geus)
Kees van Overveld, SEL: sociaal-emotioneel leren als basis. Huizen: Uitgeverij Pica, 2017. €19,95

Gedragsproblemen en stoornissen

 

cover gedragsproblemenGedragsproblemen in de klas

Anton Horeweg heeft heel veel praktijkervaring (meer dan dertig jaar groep 8), maar heeft zich ook in onderwijsonderzoek verdiept. Zijn boeken over gedragsproblemen (Gedragsproblemen in de klas, een praktisch handboek uit 2013, Gedragsproblemen in de klas, in het voortgezet onderwijs uit 2015, en zijn nieuwste Wat stuitert daar door je klas, over kinderen met ADHD en hun leraren) zijn helder geschreven, voorzien van (populair-)wetenschappelijke bronnen en staan vol herkenbare voorbeelden. Maar misschien wel het belangrijkste: steeds voegt Horeweg een lemma toe: ‘wat kun je doen in de klas’, of ‘wat kan (moet) de school doen?’. Wat stuitert daar door je klasJuist zijn ervaring maakt dat hij oog heeft voor de valkuilen, gedrag dat je als leraar snel (en onbewust) gaat vertonen als je wordt geconfronteerd met bijvoorbeeld een leerling met ADHD, maar waardoor je onbedoeld samen in een negatieve spiraal terecht kunt komen. Horeweg is behoorlijk compleet, bespreekt bijvoorbeeld ook divers medicijngebruik) en is eigenlijk altijd positief. Met rechten handboeken die je op de plank wilt hebben staan. (door Monique Marreveld)

Anton Horeweg, Gedragsproblemen in de klas, een praktisch handboek. Tielt, uitgeverij Lannoo Campus, 2013; Gedragsproblemen in de klas, in het voortgezet onderwijs. Tielt, uitgeverij Lannoo Campus, 2015; Wat stuitert daar door je klas, over kinderen met ADHD en hun leraren. Tielt, uitgeverij Lannoo, 2017.

Extreem in de klas

Hoe ga je om met botsingen tussen leerlingen in de klas en foute opmerkingen over bevolkingsgroepen? In ‘Extreem in de klas’ vertellen 26 experts, van lerarenopleider tot filosoof, over hun ervaringen en kennis, in de hoop leraren handvatten te bieden.
Het boek is opgebouwd uit interviews in korte hoofdstukken. Elke expert brengt een ander stukje kennis in, waardoor er allerlei kanten belicht worden zoals bildung, communicatietechnieken, het gesprek aangaan en reflecteren. (door Eline Geus)

Mark Leegsma, Extreem in de klas. Leusden: ISVW Uitgevers, 2017. €14,95
 

Overprikkeld

cover OverprikkeldHoe kun je de wereld van een kind met bijvoorbeeld ADHD of OCD overzichtelijker en minder beangstigend maken? In ‘Overprikkeld’ geeft ervaringsdeskundige Carolyn Dalgliesh praktische tips en handvatten. Hoewel het boek vooral bedoeld is voor de thuissituatie, kun je er ook als leraar nuttige tips uit halen. In het eerste deel staat het begrijpen van het prikkelgevoelige kind centraal. Zo komt er aan bod wat van invloed is op het gedrag en staan er tips en hulpmiddelen in, bedoeld om meer structuur, balans en harmonie te creëren voor het kind. (door Veerle Straatman)

Carolien Dalgliesh, Overprikkeld: Praktische strategieën om de wereld van je prikkelgevoelige kind te structureren. Amsterdam: Hogrefe Uitgevers

Executieve functies

Executieve functies versterkenExecutieve functies versterken

Een leerling die moeilijk opstart, die huiswerk vergeet of een rommelige tafel heeft, elke leraar kent er wel een. De crux zit ‘m, volgens auteurs Joyce Cooper-Kahn en Margaret Foster, in de executieve functies. Geen idee wat dat zijn en hoe je ze verbetert? Dan is het boek ‘Executieve functies versterken op school: een praktische gids voor leerkrachten’ iets voor jou. Het begint met wat uitleg, maar de meeste ruimte gaat naar praktische tips. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de routines in de klas en tijdens je instructie. Voor leerlingen die extra hulp nodig hebben, formuleren Kahn en Foster heel specifieke interventies. Zo raden ze aan om leerlingen dagen waarop ze huiswerk maken voor grote projecten in de agenda’s te laten noteren, wekelijks het kluisje en de agenda te controleren en signaalwoorden te laten onderstrepen in teksten. Kortom, een boek dat vooral geschikt is voor de leraar die op zoek is naar praktische tips. (door Eline Geus)

Joyce Cooper-Kahn & Margaret Foster, Executieve functies versterken op school: een praktische gids voor leerkrachten.  Amsterdam: Hogrefe uitgevers

Didactiek

Mind the map

Mindmaps, thinking maps, concept maps, de maps vliegen je om de oren in dit boek. Allerlei verschillende manieren om leerstof visueel en schematisch weer te geven worden uitgelegd. In hoofdstuk één zet de auteur, heel erg kort, een aantal belangrijke theorieën uiteen om ons uit te leggen waarom we al die maps zouden moeten uitproberen in de klas. Denk aan de Cognitive Load Theory en de Dual Coding Theory, maar dan uitgelegd op ongeveer twee bladzijdes per stuk. Ook het belang van notities maken tijdens de les komt aan bod, gepaard met een boel literatuurverwijzingen.
In elftal hoofdstukken komen vervolgens de verschillende technieken om notities te maken aan bod. Steeds wordt kort behandeld: wat is het, hoe werkt het, wat is de kracht, hoe kan het digitaal, en hoe gebruik je het in de klas?. Er worden zelfs handvatten gegeven om de schema’s te evalueren, zoals een scoring rubriek om mindmaps te beoordelen. (door Eline Geus)

Tommy Opgenhaffen, Mind the map: krachtige tools om leren in beeld te brengen. Tielt: Lannoo Campus, 2015. €24,95

cover Effectieve didactiekEffectieve didactiek

Het boek ‘Effectieve didactiek’ is, volgens de auteur, gebaseerd op bevindingen uit onderzoek van Marzano en Hattie, en onderzoek over het brein. Het is opgebouwd uit twee onderdelen: het fundament met voorwaarden om te kunnen leren, en effectieve didactieken.

Voorafgaand aan het eerste hoofdstuk vinden we al een schema, met alle effectieve didactieken uit het boek: een overzichtelijke samenvatting.

De hoofdstukken worden steeds kort ingeleid en sluiten ook af met een samenvatting. Ze zijn overigens erg kort, ongeveer 12 pagina’s per hoofdstuk. Dit maakt het boek kort en bondig, maar kan ook de vraag opwekken of het compleet is. 

In het eerste deel komen onderwerpen zoals de effectieve leraar, orde houden, motivatie en reflectie aan bod. Grote onderwerpen, waarvan een aantal onderdelen wordt besproken. Het lijkt niet altijd compleet te zijn, maar dat is bij onderwerpen zoals klassenmanagement en motivatie wellicht ook niet mogelijk in zo’n kort bestek. Ook schoolfactoren, zoals opbrengstgericht werken en de schoolleider, komen voorbij.

Het tweede deel gaat over didactiek, ingedeeld per lesfase. Broesder onderscheidt de fases van reproductie, inzicht en analyse, en toepassing. In de reproductieve fase behandelt hij hoe je begrippen en vaardigheden kunt aanleren. Begrippen leer je bijvoorbeeld door associëren, betekenis opbouwen met onder andere afbeeldingen, en schematiseren in mindmaps. Bij het hoofdstuk vaardigheden gaat het vooral over de inzet van stappenplannen. In het hoofdstuk over toepassen gaat het niet verder dan een beschrijving van typen opdrachten, zoals samenwerkend leren en opdrachten op het internet.
Het boek sluit af met een hoofdstuk over ICT en twee uitgewerkte voorbeelden van lessen. (door Eline Geus)

Remco Broesder, Effectieve didactiek. Groningen/Houten: Noordhoff Uitgevers.

Presenteren is leuk!

Zenuwen voor een spreekbeurt of presentatie, niet weten hoe je eraan moet beginnen, het klinkt velen bekend in de oren. Hoe help je een leerling hierbij? cover Presenteren = leukDit boek van Pauline van Aken zet alle aspecten van een goede presentatie op een rij, van ontspanning tot non-verbale communicatie.

Het taalgebruik in het boek is door de korte zinnen en alinea’s vooral gericht op kinderen. Moeilijke uitspraken worden gemarkeerd met een denkend poppetje: dit bespreek je het beste met je ouders of je leraar. In elk hoofdstuk staan ook een aantal opdrachten, waarbij zelfs het leerdoel beschreven is. Zo luidt de opdracht in het hoofdstuk ‘Leren omgaan met spanningen’ om zes positieve kanten van jezelf op te schrijven. Met als doel om positief te denken en meer zelfvertrouwen te krijgen. Je vindt er ook allerlei oefeningen om spieren aan te spannen en diep te ademen, alles voor minder zenuwen.

Na een ontspannende start komt de inhoud van de presentatie aan bod. Van Aken neemt ons mee langs het kiezen van het onderwerp, het opzetten en uitwerken van de inhoud naar het oefenen van de presentatie. Dit aan de hand van een hoop bullets en opsommingen, die kort en bondig beschrijven wat te doen.
Als de inhoud op papier staat, stromen we door naar het hoofdstuk ‘Aan de slag met de vorm’. Ook hier volgen weer veel bullets en tips. Van Aken zet de mogelijke hulpmiddelen op een rij en geeft tips hoe je bijvoorbeeld een PowerPoint presentatie gebruikt.

Tot slot volgen twee hoofdstukken over verbale en non-verbale communicatie. Hoe gebruik je je stem, oefeningen voor articulatie, maar ook lichaamshouding, ademhaling en oogcontact komen aan bod. Het laatste hoofdstuk vat alle tips kort samen in de presentatiechecklist. Er is zelfs een uitknipbare versie.

Al met al een toegankelijk boek dat aandacht besteedt aan alle facetten van een goede presentatie. De tips en oefeningen zijn ook voor volwassenen relevant. Toch zal je als leerkracht (of ouder) waarschijnlijk nog wel hulp moeten bieden bij het schrijven van de inhoud van de presentatie, dat onderdeel is in verhouding wat onderbelicht.

Pauline van Aken, Presenteren is leuk! Voor kinderen van 9-12 jaar, hun ouders en leerkrachten. Amsterdam: uitgeverij SWP.

Pedagogiek

passend onderwijzen coverPedagogisch vakmanschap

Van een heel andere orde dan de boeken van Anton Horeweg zijn Passend onderwijzen, Pedagogisch vakmanschap in de klas  en Passend voortgezet onderwijs, Pedagogisch vakmanschap in de klas van Peter Mol. Bundels columns zijn het eigenlijk, schrijfsels die inspireren en je soms laten nadenken over wat jij in de klas doet met ‘lastige’ leerlingen. Het boek lift mee op de aandacht voor passend onderwijs, maar spreekt zich uit tegen profielen, registraties en handelingsplannen, tegen ‘de meetbare werkelijkheid die voorgeschreven wordt’. Mol zet er zijn eigen realiteit tegenover, met decennia ervaring als leraar, directeur, orthopedagoog en directeur van een scholings- en adviesbureau. Wie die praktijkkennis waardeert, wetenschappelijk onderzoek niet mist en tijd heeft voor de verhalen van Mol, zal deze boeken waarderen. Overigens, in het deel voortgezet onderwijs noemt Mol tot slot wel enkele bronnen, onder wie…Horeweg. (door Monique Marreveld)

Peter Mol, Passend onderwijzen, Pedagogisch vakmanschap in de klas. Tielt, uitgeverij Lannoo, 2015. 22,99; Passend voortgezet onderwijs, Pedagogisch vakmanschap in de klas

Schoolleiders en management

Druk druk druk: slimmer organiseren in het onderwijs

Werkdruk is weer erg actueel. Zoemt het ook op jouw school rond? Het boekje ‘Druk druk druk’ kan jou als leidinggevende wellicht helpen. Het beschrijft hoe je werkdruk kunt herkennen en verlichten. Dit wordt bekeken voor de vier niveaus: de werknemer, het lerarenteam, de school en de omgeving.
Druk druk drukIn het hoofdstuk over de werknemer schrijft Annemieke Schoemaker over de symptomen van stress en burn-outs en over overlevingsstrategieen die mensen inzetten. Handig zijn de tips hoe je als schoolleider in de verschillende stadia van stress en burn-out kunt ingrijpen. Er wordt ook aandacht besteed aan werkdruk in de verschillende levensfasen van leraren. Wat bij een oudere leraar stress veroorzaakt, hoeft bij een jongere leraar geen centje pijn te veroorzaken.

In het korte hoofdstuk over het team gaat het over de teamcultuur en hoe je die kunt veranderen. Die cultuur wordt elders in het boek ook op schoolniveau bekeken. Er is aandacht voor de schoolcultuur, de taken van de school en de verantwoording. Is het nodig om aan al die uitjes, speciale dagen en niet-lesgebonden taken vast te houden? Ook wordt aan de kaak gesteld hoe je als schoolleider op kwaliteit kunt sturen, zonder leraren meer werkdruk en stress te bezorgen. Schoemaker benoemt ook even kort het vergaderen en e-mail beantwoorden, maar gaat daar niet teveel op in. Meer aandacht is er voor hoe je als schoolleider de werkdruk vanuit het lesgeven zelf kunt verlichten en hoe het taakbeleid en de bureaucratie daarbij een rol spelen.

Ook de eisen die aan de school gesteld worden, veroorzaken werkdruk. In het hoofdstuk ‘De omgeving’ beschrijft Schoemaker de pijnpunten en geeft praktische tips. Denk aan de toetscultuur, de verschillende belangen in de school, en het toezicht.

Het boekje sluit af met een kijkwijzer, overgenomen uit een onderzoek van CNV Onderwijs, om als schoolleider de werkdruk op de verschillende niveaus vast te stellen. Dit onderzoek wordt overigens vaker aangehaald. Een kijkje achter in het boek leert ons dat Schoemaker adviseur bij CNV is. Dat verklaart de ‘sluikreclame’. Hetzelfde geldt voor de verwijzingen naar Stichting LeerKRACHT, ook daar is Schoemaker werkzaam.

Samengevat is ‘Druk druk druk’ een compleet boekje met veel concrete voorbeelden voor de schoolleider die aan de slag wil met de werkdruk op zijn of haar school. (door Eline Geus) 

Annemieke Schoemaker. Druk druk druk: slimmer organiseren in het onderwijs. Huizen: Uitgeverij Pica.

Romans en dergelijke boeken

Cultuurkloof

‘Je moet altijd zeggen dat je het heel moeilijk vindt om twee culturen te combineren’. Dat advies krijgt tv- en theatermaker Salaheddine Benchikhi van zijn oudere broer als hij naar de havo gaat in Rotterdam. Salaheddine Punt NLHet boek Salaheddine Punt NL dat hij schreef over zijn schoolcarrière in de jaren negentig is vaak hilarisch, maar geeft ook zicht op de worsteling die jongens van zijn generatie hebben doorgemaakt. Als eerste van hun familie doorleren, functioneren in een omgeving waar zij (dan nog) een onbegrepen minderheid en vooral heel anders zijn. Ze maken gretig misbruik van de onkunde van hun leraren (in een hilarische scene doet Salaheddine alsof hij zijn vader is – in onverstaanbaar Arabisch Nederlands - als er door school naar huis gebeld wordt) en ervaren hoe ze apart behandeld worden: ‘(..)we kunnen jullie natuurlijk niet vergelijken met de Nederlandse leerlingen.’ Salaheddine kan zijn oren niet geloven… Er is in twintig à dertig jaar veel veranderd in Rotterdam, maar het boek geeft een inkijkje in de cultuurkloof die migrantenkinderen nog steeds zullen ervaren. (door Monique Marreveld)

Salaheddine Benchikhi, Salaheddine Punt NL, kom maar op met Nederland. Amsterdam: Singel Uitgeverijen, 2016. Prijs 18,50

Meester mark rekent het goedMeester Mark rekent het goed

Zin in een grappig, luchtig boekje? Blader dan eens door ‘Meester Mark rekent het goed’. Het staat vol met grappige antwoorden en reacties van leerlingen uit het po. Soms zijn ze hartstikke logisch, wat het alleen maar leuker maakt. Kortom, een goede oefening voor de lachspieren en een leuk boekje voor in de lerarenkamer. (door Eline Geus)

Mark van der Werf, Meester Mark rekent het goed. Schiedam: Uitgeverij Scriptum, 2017.