Schoolleiders

Basisschool de Witte Vlinder uit Arnhem heeft een grote sprong gemaakt. Van een dikke onvoldoende naar een ruime voldoende. Dit geldt voor de ontwikkeling en kansen van leerlingen, de tevredenheid van ouders en het oordeel van de inspectie. In het NRC maakte Patricia Veldhuis hier een prachtige en ontroerende reportage over.

Wat er gebeurde op de Witte Vlinder is bijzonder. Eerdere voorbeelden in Nederland die de nationale pers haalden, zijn ‘t Palet uit Heeswijk-Dinther en de Alan Turingschool uit Amsterdam. In het Engels bestaat er een mooi woord voor: ‘school turnaround’.

School turnaround lukt niet zonder een ijzersterke schoolleider. Ik heb nog nooit gezien dat lerarenteams zichzelf aan de haren uit het moeras trekken, hoe graag ze dat soms ook zouden willen. Het is de schoolleider die dit doet, die zorg draagt voor een goed team en leraren ondersteunt in hun ontwikkeling. Die zorgt dat ‘alle neuzen dezelfde kant op staan’, faciliteert en kaders stelt. Een sterke schoolleider is ook cruciaal om als school goed te blijven. ‘Goed blijven is moeilijker dan goed worden,’ aldus Eva Naaijkens, een schoolleider die twee scholen van ‘zwak’ naar ‘goed’ en ‘excellent’ bracht.

Onderzoek is vrij eensgezind over het belang van de schoolleider voor leraren en goed onderwijs. Goede leraren en goede schoolleiders blijken ook samen te hangen. Zo laten twee recente literatuurstudies over kansrijke aanpakken tegen het lerarentekort (Fleck e.a., 2023; Education Endowment Foundation, 2023) zien dat een goede schoolleider helpt in het aantrekken en behouden van leraren. En een slechte schoolleider blijkt voor leraren vaak een reden om bij een school weg te gaan, zo laten interviews met vertrokken leraren zien.

De geringe aandacht voor schoolleiders is ook zichtbaar in de eisen die we aan hen stellen. Deze zijn er namelijk niet. Nederland is een van de vier landen in de wereld die geen formele eisen aan schoolleiders stellen (OESO, 2022). Waarom is dat? En waarom bestaat er geen nationale opleiding voor schoolleiders, gericht op onderwijskundig leiderschap?

Gegeven dit alles, is het nijpende tekort aan schoolleiders misschien niet verwonderlijk. De beperkte (beleids)aandacht, de minimale ondersteuning en het ontbreken van eisen maken het beroep niet aantrekkelijker. In het basisonderwijs was er vorig jaar een tekort van maar liefst 1100 schoolleiders (Adriaens e.a., 2022). Dit tekort is in percentages groter dan het lerarentekort. Ik lig daar wakker van.

Het mag duidelijk zijn dat dit niet vanzelf goed komt. Zo het zaad, zo de oogst. Als we niet investeren in schoolleiders, kunnen we ook niet verwachten dat ze investeren in hun lerarenteams en met hun scholen aan duurzame onderwijsverbetering werken. Dan blijven schoolleiders de pers halen met de verbetering van een kwakkelende school. Terwijl een goede schoolleider toch eigenlijk de standaard zou moeten zijn.

Inge de Wolf is bijzonder hoogleraar Onderwijssystemen aan de Universiteit Maastricht, directeur van Education Lab en werkzaam bij het NRO.

Lees meer over de Alan Turingschool in Spieken bij de Alan Turing.

Adriaens, H., Elshout, M. & Elshout, S. (2022). Personeelstekorten Primair onderwijs. Peildatum 1 oktober 2022. Tilburg: Centerdata.

Education Endowment Foundation (2023). Teacher quality, recruitment and retention. Rapid Evidence Assessment. Londen: EEF.

Fleck, L., Somers, M., Stolp, T., Groot, W., van Merode, F., & de Vries, R. (2023). The Effectiveness of Interventions to Increase Employment in Education and Healthcare: A Systematic Literature Review. Maastricht University, Graduate School of Business and Economics. GSBE Research Memoranda No. 010. https://doi.org/10.26481/umagsb.2023010.

OESO (2022), Education at a Glance. OECD indicators. Parijs: OESO.

Dit artikel verscheen in Didactief, september 2023.