In de trein luisterde ik onlangs naar een gesprek van twee jonge leraren met wie ik op het balkon stond. De ene leraar, een jonge vrouw, was zich aan het voorbereiden op een les. Ze zag hier duidelijk tegenop en zei dat ze het spannend vond. De andere leraar, enkele jaren ouder, wilde haar oppeppen en gaf een duidelijk advies: ‘Ga er gewoon vanuit dat niemand iets leert, dan valt het altijd mee.’ Dat advies werd met veel enthousiasme ontvangen. De jonge leraar vond het een briljant idee. Waarop de iets oudere leraar zei: ‘Dat doe ik zelf ook altijd, werkt heel goed. Dan maakt het ook niet veel uit als lesgeven niet lukt.’
Ik stond verbaasd te luisteren. En besefte ineens hoe verschillend leraren in hun beroep staan. Deze leraren hadden lage verwachtingen van zichzelf als leraar. Niet omdat ze geen zin hadden in hun lessen, maar om zichzelf te beschermen. De jonge leraar was duidelijk handelingsverlegen, voelde zich niet capabel en was bloednerveus voor de les die ze moest gaan geven. Lage verwachtingen helpen dan blijkbaar.
Het gesprek ging door. ‘Weet je wat het ook is,’ zei de oudere leraar, ‘Het is voor leerlingen ook niet leuk dat ze zoveel moeten. Dat ze met gemiddelden mee moeten. En dat wij dat top-down voor ze besluiten. Ook voor hen is het beter als je niet zoveel verwacht.’ De twee leraren werden helemaal enthousiast van deze redenering. Zo enthousiast dat ze het fysiek gingen uitbeelden, door heel streng van boven op een niet-bestaande leerling neer te kijken. ‘Werken jij! Dat moet van ons.’ De jonge leraren schaterden het uit. Dit was het ergste wat ze konden doen, zo vonden ze. En tevreden constateerden ze dat je dus beter ook weinig van de leerlingen kon verwachten.
Mijn mond viel steeds verder open. Ik was er ook van in de war. Hoe kan het dat deze jonge leraren dit soort ervaringen zo enthousiast delen, terwijl dit haaks staat op wat we uit onderzoek weten over het belang van hoge verwachtingen van leraren en leerlingen? Onderzoek leert ons dat leerlingen zich beter ontwikkelen bij leraren die er vertrouwen in hebben dat zij voor leerlingen het verschil maken. Dit heet teacher (self) efficacy. Leerlingen ontwikkelen zich beter bij leraren die hoge verwachtingen van hun leerlingen hebben. Over dit laatste bestaan al decennialang onderzoeken, die steeds hetzelfde laten zien: hoge verwachtingen leiden tot een betere ontwikkeling van leerlingen.
De bekendste wetenschapper op dit terrein is de Nieuw-Zeelandse Christine Rubie Davies. Zij heeft twintig jaar voor de klas gestaan en schreef in 2014 het boek Becoming a High Expectation Teacher: Raising the Bar. Dit boek is wereldwijd een hit geworden. Er is een Nederlandse vertaling, Leraren met hoge verwachting, van Sonja Broerse. Lector Linda van den Bergh heeft met collega’s een fraaie leidraad opgesteld voor het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (NKO). In deze leidraad, met de titel Onderwijs vanuit hoge verwachtingen, staan zes aanbevelingen uit onderwijsonderzoek: wees bewust van je verwachtingen, wees bewust van je communicatie, groepeer flexibel, stel heldere leerdoelen, zorg voor een positief klasklimaat en benut de kracht van het team.
Ik ben de twee leraren uit de trein dankbaar, omdat ik nu begrijp dat ze bewust lage verwachtingen van zichzelf en hun leerlingen hebben. Ze doen dit om zichzelf te beschermen. Tegelijkertijd heb ik spijt dat ik niet met ze in gesprek ben gegaan. Want dan had ik duidelijk kunnen maken hoe schadelijk lage verwachtingen zijn. Ze komen namelijk vaak uit, ze leiden tot een self fullfilling prophecy. De twee leraren wens ik juist het tegenovergestelde toe, voor zichzelf en hun leerlingen.