Niet alleen scholen verantwoordelijk voor burgerschap

De eisen die aan scholen worden gesteld zijn torenhoog. Het takenpakket groeit, terwijl veel scholen kampen met personeelstekorten, hoge werkdruk en steeds complexere klassen. Naast rekenen, taal en wereldoriëntatie dragen scholen ook verantwoordelijkheid voor de brede ontwikkeling van kinderen: sociale veiligheid, burgerschap, digitale geletterdheid, persoonsvorming en kansengelijkheid. Scholen moeten niet alleen onderwijzen, maar ook opvoeden, begeleiden, corrigeren en compenseren.

Burgerschapsonderwijs is sinds de wetswijziging van 2021 formeel een opdracht voor scholen. Maar naar de praktische invulling blijft het vaak zoeken: waar begin je, wat telt mee, hoe geef je het structureel vorm zonder dat het per se een extra vak wordt? Scholen willen wel en moeten ook, maar botsen op tijdgebrek, onduidelijke kaders of gebrek aan expertise.

Het SKB constateert dat scholen de afgelopen jaren van de Onderwijsinspectie herstelopdrachten hebben gekregen voor burgerschapsonderwijs; voor maatschappelijke scheuren die niet door henzelf zijn veroorzaakt. Dat moet én kan anders. Het SKB gelooft dat het onderwijs niet de enige plek is waar burgerschap en kansengelijkheid vorm krijgen. Kinderen ontwikkelen zich binnen én buiten de school. Dáár liggen ook kansen om hen te versterken in hun identiteit, zelfvertrouwen, kritisch denkvermogen en sociaal bewustzijn.

Het is daarom tijd voor een cultuurverandering. We pleiten voor een bredere, gezamenlijke benadering van burgerschapsontwikkeling. Het idee dat de school verantwoordelijk is voor álle ontwikkelkansen van kinderen, moet plaatsmaken voor het besef dat burgerschapsvorming – net als opvoeding – een maatschappelijke opdracht is. Ouders, buurtorganisaties, welzijnsinstellingen, sportclubs, culturele partners; ze kunnen allemaal bijdragen aan de vorming van betrokken, weerbare en hoopvolle burgers.

In de praktijk zien we dat kinderen tot bloei komen wanneer ze in verschillende contexten dezelfde waarden en vaardigheden oefenen: op school, in de vrije tijd, thuis, in hun wijk. Als een kind op school leert over gelijke rechten, en daarna in een naschools programma oefent met debatvaardigheden of zelf een initiatief opzet, dan versterken die ervaringen elkaar. 

Aanvullend educatief aanbod, naast het onderwijs, kan dus een belangrijke rol spelen. Dat mag niet in de vorm van een losse workshop of incidenteel project, maar als onderdeel van een samenhangende, betekenisvolle leerlijn. Het SKB zet in op het slaan van bruggen tussen school en samenleving en ondersteunt scholen bij het kiezen van partners, het opzetten van lokale netwerken, en het verduurzamen van samenwerking. 

Een voorbeeld van aanvullende educatie is de Leerlijn-Trein, een modulair programma voor kinderen en jongeren waarin je als school samen met partners doelgericht werkt aan burgerschap, talentontwikkeling, arbeidsmarktoriëntatie, ondernemerschap én ontmoetingen in de wijk. Denk aan modules over democratie, identiteit, communicatie, conflicthantering en actief burgerschap. Scholen kiezen wat past bij hun context, en kunnen rekenen op inhoudelijke en praktische ondersteuning.

Als we de samenwerking tussen scholen en ouders en maatschappelijke organisaties serieus nemen, verlagen we niet alleen de druk op scholen, maar vergroten we ook de kans dat álle kinderen – ongeacht hun achtergrond – zich volledig kunnen ontwikkelen.

Anoek Vrielink is community & communicatie manager van het Samenwerkingsverband Kansengelijkheid & Burgerschapsonderwijs (SKB).