36 284, nr. 16: de relatie tussen consumptiegedrag jongeren en slavernij

Recent hebben we in de Tweede Kamer een debat gehad over slavernij en de excuses die minister-president Rutte heeft aangeboden namens de Staat der Nederlanden. Het onderwerp blijft gevoelig vanwege de diverse meningen hierover. Tot een paar jaar geleden was ik ook tegen excuses, omdat ik vond dat Nederlanders van nu niet verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor beleid en daden van toen. Inmiddels heb ik die mening bijgesteld omdat excuses niet worden geëist van alle Nederlanders, maar excuses worden gevraagd van de Nederlandse staat. Ik heb in de afgelopen maanden ook gesproken met Sylvana Simons van BIJ1 en vooral haar opmerking dat haar generatie niet verdergaat dan haar overgrootmoeder, maakte indruk. Verder weet zij niks van de generaties voor haar, omdat haar overgrootmoeder van haar identiteit is beroofd toen zij tot slavin werd gemaakt. Ik vond dit heel heftig, omdat de meesten van ons wel tot vele generaties terug kunnen uitzoeken waar onze voorouders vandaan kwamen en wat zij deden.

Echter, ik vind dat het niet alleen bij excuses over toen moet blijven, maar dat we ook aandacht moeten besteden aan slavernij van nu. Want in vele landen worden mensen – en in sommige landen specifiek vrouwen en meisjes – nog steeds gebruikt als slaaf. Denk bijvoorbeeld aan vrouwenhandel waarbij meisjes en vrouwen gedwongen in de prostitutie terechtkomen. Of denk aan Qatar, waar 6.500 arbeiders de dood hebben gevonden bij het bouwen van voetbalstadions. Zelfs in Nederland worden arbeidsmigranten soms uitgebuit.

Ik vind het belangrijk dat jonge mensen, maar ook volwassenen, leren dat slavernij niet voorbij is. En dat sommige producten die zij kopen, afkomstig zijn uit landen die het niet zo nauw nemen met arbeidsomstandigheden. Door hen hierover te leren, hoop ik dat ze bewustere keuzes maken bij hun aankopen. Wellicht kunnen we op die manier ervoor zorgen dat slavernij uiteindelijk verdwijnt.

Caroline van der Plas, Tweede Kamerlid BBB (BoerBurgerBeweging).

Ik was blij verrast dat de BoerBurgerBeweging (BBB), Kamerlid Van der Plas, zich over slavernij uitspreekt: BBB vindt dit kennelijk een belangrijk onderwerp voor het onderwijs. Mijn vooroordeel misschien, maar ik verwachtte dat BBB dit onderwerp in de categorie ‘modieus woke denken’ zou plaatsen. Maar inmiddels begrijp ik dat BBB aandacht voor meer historische en maatschappelijke kwesties in het onderwijs omarmt: de industriële revolutie of, actueler, vraagstukken als politieke ongeletterdheid, diversiteit, sociale ongelijkheid en veiligheids- of mediavraagstukken. Als voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Leraren Maatschappijleer (NVLM) ben ik daar (met andere leraren maatschappijleer en historici) blij mee.

Marcel Mooijman2
Want laten we wel wezen: onderwijs over maatschappelijke vraagstukken is absoluut niet woke als we daarover zo feitelijk en evenwichtig mogelijk kennis aandragen. Deze kennis maakt deel uit van een (nooit definitief af te bakenen) canon van wat iedereen simpelweg behoort te weten. In tweede instantie is deze kennis ook functioneel: leerlingen kunnen op grond van die kennis keuzes maken. Of ze leren begrijpen hoe rechters bepaalde keuzes maken. Leerlingen consumeren misschien duurzamer als gevolg van wat zij weten (geen kleding uit fabrieken waar slavernij gewoon is) en gaan stemmen op een politieke partij. In die canon hoort, zoals we dat bij maatschappijleer doen, een evenwichtige presentatie van politieke opvattingen en toelichting op het functioneren van de rechtsstaat. En leerlingen maken uiteindelijk een eigen afweging, ook al past deze niet bij die van de leraar.

Ik ben benieuwd of mevrouw Van der Plas die eigen afweging van leerlingen omarmt. En of zij kan accepteren dat keuzes van leerlingen en rechters soms een kant opgaan die haar niet bevalt. Als dit het geval is en ze ook nog bereid is om ruimte aan alle feiten (en niet alleen de welgevallige) te geven, dan zijn de maatschappijleerlessen aan mevrouw Van der Plas geslaagd.

Marcel Mooijman, voorzitter Nederlandse Vereniging voor Leraren Maatschappijleer.

Dit artikel verscheen in Didactief, maart 2023.