Schoolleiders en leraren zien formatief handelen als een kans om hun leerlingen beter te ondersteunen. Formatief handelen is een proces waarin leraren en/of leerlingen informatie verzamelen om te zien waar leerlingen staan in hun leerproces, waarna ze deze informatie interpreteren en gebruiken om beter onderbouwde beslissingen te kunnen nemen over passende vervolgstappen in het onderwijs en het leren (Black & Wiliam, 2009).
Uit onderzoek blijkt echter dat formatief handelen niet altijd leidt tot passende vervolgactiviteiten (Veugen et al., 2021). Leraren geven aan dat, hoewel ze tussentijds inzicht krijgen in waar hun leerlingen staan, ze niet altijd de ruimte hebben om hier iets mee te doen en de eindresultaten toch nog een verrassing kunnen zijn. Het onderzoeksproject Formatief evalueren als brug tussen onderwijs en leren, en mijn promotieonderzoek zijn daarom gestart vanuit de vraag: Hoe kan formatief handelen in samenhang ontworpen worden zodat leraren de ontwikkeling van leerlingen kunnen volgen en beter onderbouwde beslissingen kunnen nemen over de benodigde vervolgstappen?’
Ontwerpstappen
In samenwerking met leraren van vier scholen voor voortgezet onderwijs hebben we tussen 2019 en 2025 ontwerpstappen gemaakt, uitgeprobeerd en geëvalueerd. Die moeten leraren helpen alleen of samen met collega’s een doelgericht, samenhangend en compleet plan voor formatief handelen te maken. Deelnemende leraren geven aan dat ze met zo’n plan het leren van hun leerlingen beter kunnen volgen en meer ruimte ervaren om hun onderwijs hierop te laten aansluiten. Op deze manier lukt het ze om formatief handelen meer gestructureerd en doelbewust in te zetten.
Uit het ontwerponderzoek kwam echter ook naar voren dat het werken met plannen voor formatief handelen voor leraren een uitdaging kan zijn. Als je weinig ervaring hebt met formatief handelen is het aan te raden om het ontwerpen van plannen met collega’s op te pakken of te koppelen aan professionalisering.
Hieronder beschrijven we de vijf ontwerpstappen:
1 Context
In deze stap schets je de context van het plan. Je kiest een bewust geplande lessenreeks waarvoor je het plan wilt ontwerpen. Vervolgens maak je een tijdlijn voor het aantal lessen dat voor deze lessenreeks beschikbaar is. Aan het einde van deze tijdlijn beschrijf je de leerdoelen en succescriteria van deze periode en eventueel hoe je de periode summatief afsluit. Neem de tijd om de leerdoelen die centraal staan door en door te begrijpen.
Leerdoelen vormen bij formatief handelen de rode draad en die moeten daarom zodanig geformuleerd zijn dat ze begrijpelijk, bruikbaar en concreet genoeg zijn voor zowel docent als leerling. Op de tijdlijn geef je ook aan in welke lessen je expliciet aandacht gaat besteden aan verheldering van de verwachtingen, zodat ook voor leerlingen duidelijk wordt waar je naartoe werkt met deze lessenserie.
2 IJkpunten
In de tweede stap plan je ijkpunten op de tijdlijn. IJkpunten zijn de momenten in je lessenreeks waar het van belang is om in kaart te brengen waar al je leerlingen staan. Het zijn de momenten waar bijvoorbeeld vaak misconcepties ontstaan en waar het nodig is om te differentiëren of te herhalen. Het zijn de momenten waarop je beslist of je door kunt gaan naar een volgend onderwerp, hoofdstuk of leerdoel. Schrijf bij ieder ijkpunt op wat de reden is dat je hier een ijkpunt plant; wat wil je weten en waarom?
3 Informatieverzameling
Kies of ontwerp een betekenisvolle informatieverzameling. In de derde stap denk je na over welke informatie je nodig hebt bij elk ijkpunt, bijvoorbeeld om te kunnen beslissen of en hoe je differentieert in je instructie. Vervolgens kies of ontwerp je een of meerdere activiteiten die specifiek deze informatie in kaart brengen. Ga van bekende lesactiviteiten in je bestaande lesplannen na hoe je deze kunt gebruiken als informatiebronnen voor beslissingen over het vervolg. Die informatie kun je zowel op het moment van het ijkpunt verzamelen als in de periode die daaraan voorafgaat. Combineer verschillende bronnen om beslissingen over vervolgstappen stevig te onderbouwen.
4 Verbeteringen
Plan en creëer ruimte voor aanpassingen en verbeteringen. In stap 4 bepaal je hoe je na elk ijkpunt de uitkomsten van het ijkpunt deelt met de leerlingen en ervoor zorgt dat zij ook écht ruimte krijgen om de ontvangen feedback te verwerken en om te zetten in verbeteringen. Daarnaast moet de docent de ruimte hebben het onderwijs aan te laten sluiten op de uitkomsten, bijvoorbeeld door extra instructie in te voegen als dat nodig is. Plan hiervoor ruimte op de tijdlijn.
Het is verstandig na te gaan welke verschillende uitkomsten bij een ijkpunt mogelijk zijn, zodat je eventueel verschillende scenario’s klaar kunt leggen voor het vervolg. Belangrijk advies hierbij is om nieuwsgierig te blijven en een open blik te houden. Er is mogelijk iets anders nodig dan je in je plan voor formatief handelen had vastgelegd. Durf hierbij te vertrouwen op je eigen kennis en ervaring met leerlingen, onderwijs, leren en de context waarin je werkt.
5 Controle
Controleer continu de afstemming en haalbaarheid voor alle onderdelen van het plan voor formatief handelen. De vijfde en laatste stap voer je tijdens het ontwerpen voortdurend uit. Blijf je ervan bewust dat het plan als geheel uitvoerbaar moet zijn voor zowel jezelf als docent als voor de leerlingen. Zorg dat de leerdoelen in elke stap centraal staan zodat er sprake is van constructive alignment. Blijf jezelf voortdurend de vraag stellen of alle onderdelen in het plan voldoende informatie geven om te voorspellen of leerlingen de beoogde leerdoelen bij afronding van de lessenreeks daadwerkelijk behaald hebben.
Janneke van der Steen is senior onderzoeker bij onderzoeksteam kwaliteiten van leraren van de HAN. Ze werd bij haar promotie in 2025 begeleid door lector Tamara van Schilt-Mol (HAN), prof. Cees van der Vleuten (Universiteit Maastricht) en prof. Desirée Joosten-ten Brinke (Universiteit Maastricht). Scan de code voor de online versie met de bronnen.
Handleiding voor het maken van een plan
Bronnen
van der Steen, J. (2025). Formative assessment plans for better informed decision-making: Educational design research in secondary education. [Doctoral Thesis, Maastricht University].
Black, P., & Wiliam, D. (2009). Developing the theory of formative assessment. Educational Assessment, Evaluation and Accountability, 21(1), 5–31.
Veugen, M. J., Gulikers, J. T. M., & Den Brok, P. (2021). We agree on what we see: Teacher and student perceptions of formative assessment practice. Studies in Educational Evaluation, 70, 101027.