Biografielessen

De nieuwe minister, Dennis Wiersma, is een stapelaar. Van de mavo naar het ministerschap. Velen putten daar hoop uit. Iemand die niet in privileges is geboren, zal iets snappen van kansengelijkheid. Dat kan, maar het hoeft niet.
In Engeland was Michael Gove een van de meest koppige en rücksichtsloze onderwijsministers ooit. In armoede geboren, maar op jonge leeftijd geadopteerd door adel. Hij belandde op dure kostscholen en schopte het tot de elite. Daar zit hij nog. De moraal die hij uit zijn levensverhaal haalt: privéscholen zijn het beste wat er is, weg met de overheid want uiteindelijk helpt die niemand.
Een van mijn favoriete uitzendingen van het Amerikaanse programma This American Life gaat over Emir Kamenica. Een uit Bosnië gevlucht jongetje, dat uiteindelijk een gevierd natuurkundige wordt aan prestigieuze universiteiten. Hij vertelt in speeches hoeveel geluk hij heeft gehad. Wie hem allemaal geholpen heeft. Het voordeel van de twijfel gaf. Ook toen hij er eigenlijk helemaal geen ‘recht’ op had, zoals de keer dat hij zonder aan de kwalificaties te voldoen toch naar een fantastische school mocht. Hij voelt zich nog schuldig over dat geluk. De presentator van het radioprogramma spoort Kamenica’s toenmalige leraar die hiervoor verantwoordelijk was op. Maar zij betwist zijn herinneringen en weet nog dat hij met afstand de slimste jongen van de school was. Zijn succes, daar was zij echt niet verantwoordelijk voor, zo wist ze zeker.

In menig biografie van een politicus of topondernemer klinkt de onderwijsloopbaan door. Met redenen voor hun succes, tegenslagen die ze overwonnen of steun die ze kregen. Eenduidig is dit nooit. Het vertelde verhaal is een keuze, die vaak alles zegt over iemands wereldbeeld en persoonlijkheid. Emir Kamenica is een ander mens dan Michael Gove. En begrijpt zijn biografie anders, verbindt daar andere conclusies en ander gedrag aan.
Een stapelaar kan zijn biografie op minstens twee manieren uitleggen. Hij kan terugdenken aan de klasgenoten van toen die net zo hard wilden werken en even begaafd waren, maar niet door de leraar werden gezien. Die thuis geen plek hadden om te leren of andere tegenslagen te verwerken kregen. En door de gaten van het systeem vielen. Of hij kan denken: er is niks mis met ons onderwijssysteem. Kijk maar naar mij: wie hard werkt, komt er wel.
Ben je de held in je eigen verhaal of zie je vooral helden in anderen? Laten we hopen in de nieuwe minister een Emir Kamenica te treffen, en geen Michael Gove.

Arnold Jonk is bestuurder bij Staij (Amsterdam). Meer columns?

Dit artikel verscheen in Didactief, maart 2022.