Onderzoek

Voorkom stemproblemen

Tekst Jessie van der Broek
Gepubliceerd op 03-06-2016 Gewijzigd op 25-11-2016
Lerarenopleider, denk je nu al na over de nieuwe reader voor volgend jaar? Misschien is dit fijne input: hoe voorkom je stemproblemen als leraar? Meer dan de helft van de collega´s krijgt er ooit mee te maken: keelpijn, schor klinken, 's avonds na een dag voor de klas geen stem meer hebben. Wordt het wel serieus genomen en wat kun je er aan doen?

Als klein meisje was ze al vaak schor, op de middelbare school kreeg ze logopedie om aan haar ademhaling te werken. Maar of het wel een goed idee was om de pabo te gaan doen, daar had Romy Paling nooit echt aan getwijfeld. Totdat ze tijdens haar stage ineens elke dag voor de klas stond. 'Toen kwam ik er eigenlijk pas achter hoe zwaar lesgeven je stem belast. Na twee dagen voor de klas was ik de rest van de week schor. En als ik 's avonds thuiskwam, dacht ik vaak: vanavond zeg ik even helemaal niks meer.' De studente klopte met haar klachten aan bij de logopedist van haar opleiding en werd linea recta doorverwezen naar een kno-arts. Die constateerde de nachtmerrie van elke leraar: knobbeltjes op haar stembanden. Een flinke streep door de rekening.

Stemproblemen zijn
de meest voorkomende
beroepsziekte in het onderwijs

Paling is niet de enige: stemproblemen zijn de meest voorkomende beroepsziekte in het onderwijs. Logopedist Piet Kooijman promoveerde een paar jaar geleden op een onderzoek naar stemproblemen onder leraren en kwam met verontrustende cijfers. Meer dan de helft van alle leerkrachten krijgt ooit door het werk te kampen met stemklachten, één op de vijf meldt zich om die reden weleens ziek.

Leraar is voor de stem een zeer riskant beroep, benadrukt Kooijman in zijn proefschrift. Daar kan Felix de Jong, kno-arts en stemspecialist bij het universitair ziekenhuis in Leuven, van meepraten. Hij krijgt vaak leraren in zijn praktijk en ziet bij hen een heel scala aan stemproblemen voorbijkomen: heesheid, keelpijn, wegvallen van de stem, poliepen, knobbeltjes op de stembanden. Zulke klachten hebben lang niet altijd dezelfde oorzaak, vertelt De Jong: 'Je zou misschien verwachten dat stemproblemen vooral door overbelasting worden veroorzaakt, maar er spelen veel meer factoren mee. Hoe is je algemene conditie, zit je goed in je vel, heb je last van stress, psychische problemen of een onderliggende ziekte? Dat weerspiegelt zich allemaal in je stem. Bovendien zie je vaak dat stemproblemen op hun beurt weer psychische problemen veroorzaken. Veel leraren met stemklachten zijn bezorgd, bang om hun baan kwijt te raken. Als die stress vervolgens weer op je stem slaat, kom je in een vicieuze cirkel terecht.'

Stress
Een stemprobleem is veel meer dan alleen een fysiek verhaal. Uit het onderzoek van Kooijman blijkt zelfs dat psycho-emotionele factoren (stress, zorgen, emoties) de belangrijkste risicofactoren zijn. Ook Paling heeft daar ervaring mee: 'Stress en emoties hebben een grote invloed op mijn stem. Als ik merk dat ik gespannen voor de klas sta, moet ik mezelf echt terugfluiten: mijn ademhaling laten zakken, bewuster praten, beter resoneren.' Wat gebeurt er eigenlijk precies als stress 'op je stem slaat'?
De Jong: 'Bij stress heb je meer spanning in je nek en hals. Je spieren en ademhaling zijn minder goed op elkaar afgestemd dan normaal en je hebt minder controle over je lichaam. Vergelijk het met schrijven: als je heel gespannen bent, krijg je een bibberig handschrift. Zo'n gebrek aan controle op je stemgebruik maakt je kwetsbaar: je gaat al gauw te hard praten en je stem forceren.'

Neem stemproblemen dus serieus. Maar hoe weet je wanneer je aan de bel moet trekken? Iedereen is toch weleens schor? De Jong: 'Je hoeft je niet meteen zorgen te maken. Als je op vrijdagavond na een lange week lesgeven een wat vermoeide stem hebt of een beetje hees bent, is dat heel normaal. Maar hou het wel in de gaten en let erop of je stem zich goed herstelt. Na een goede nacht slapen moet je weer goed klinken. Dus als je op maandagochtend denkt: O god, hoe moet ik deze week nou weer doorkomen met mijn stem?, dan is er wel iets mis. Vergelijk het met een sporter: die is ook moe na een dag trainen, maar de volgende ochtend moet hij wel uitgerust weer opstaan.'

Stress en emoties zijn
belangrijke risicofactoren

Veel leraren beseffen niet hoe kwetsbaar de stem is, zegt De Jong. En niet alleen onder leraren zelf, maar ook in de publieke opinie is er nog te weinig aandacht voor stemproblemen. De Jong: 'Een leraar die met knobbeltjes op zijn stembanden thuis zit, kan verder alles nog. Dus dan zien leerlingen en ouders je door de stad lopen en kunnen ze denken: nou, zo ziek is hij niet! Wat voor enorme impact stemproblemen kunnen hebben, daar zijn veel mensen zich nog niet genoeg van bewust. Stemklachten worden ook pas sinds kort erkend als beroepsziekte, we zijn daar in Nederland erg laat mee.'

Training
Hoe kun je een stemprobleem laten behandelen? De Jong: 'Dat hangt af van de oorzaak van het probleem. Meestal ga je eerst langs bij de kno-arts en de logopedist. De kno-arts kijkt je slijmvliezen en stemplooien na: zijn daar afwijkingen te zien? Is er misschien een neusverstopping waardoor je te veel door je mond ademt? En de logopedist onderzoekt de mogelijkheden van de stem en kijkt naar dingen als ademhaling, articulatie en stemtechnieken.' Omdat de oorzaak van stemproblemen vaak complex is, bestaat de behandeling meestal uit verschillende onderdelen. De Jong: 'Soms is een operatie nodig, bijvoorbeeld als je te ver ontwikkelde knobbeltjes hebt op je stembanden. En heb je last van maagzuur dat je stembanden prikkelt, dan krijg je medicatie. Maar bij de meeste patiënten is het probleem op te lossen met logopedie en het aanpassen van de werksituatie.'
Met training is er veel aan stemproblemen te doen, vertelt logopediste Fransje van Luin. Zij geeft bij de Hogeschool van Amsterdam stemtraining aan leraren in opleiding. 'Ten eerste zijn er dingen als houding en ademhaling: let erop dat je stevig staat en door je buik ademt in plaats van door je borstkas. Dat kan al een groot verschil maken. Daarnaast is het belangrijk dat je je stem op de juiste manier gebruikt: niet te hard drukken, je adem op de juiste manier langs je stembanden sturen, klanken goed laten doorklinken. Dat soort dingen kun je aanleren door te oefenen.'

Maar stemtraining is niet alleen maar technisch, benadrukt van Luin; vaak is er ook een verandering van je mindset nodig. 'Het gaat er ook om of je in je eigen verhaal gelooft, of je contact maakt met je leerlingen, hoe je voor die klas staat. Dat heeft veel met persoonlijkheid te maken, maar is grotendeels aan te leren. Ik doe bijvoorbeeld altijd de roepproef met mijn studenten: de hele groep maakt lawaai en één student moet daar doorheen zien te roepen. Vaak is die oefening heel verhelderend. De meeste mensen proberen in zo'n situatie over het lawaai heen te schreeuwen in plaats van er doorheen te gaan. Ze gooien hun hoofd en borstkas omhoog en hun stem gaat al snel te schel klinken. Vooral vrouwen gaan in zo'n situatie gauw de hoogte in, terwijl je dat juist niet moet doen. Adem goed, zorg dat je stevig staat en projecteer het geluid daar waar je het naartoe wilt hebben. Dan reikt je stem verder en straal je vanzelf meer gezag uit.'

Probeer je stem
te ontzien

Preventie
Ook Romy Paling heeft veel aan logopedie gehad. De knobbeltjes op haar stembanden hoefden niet operatief verwijderd te worden, maar konden slijten door veel te oefenen op goed stemgebruik. Inmiddels staat ze drie dagen per week voor een volle kleuterklas en werkt ze de rest van de tijd als intern begeleider. 'Ik praatte meestal te hard en te monotoon, maar als ik zachter praatte viel mijn stem soms weg en was ik niet goed verstaanbaar. Door logopedie heb ik geleerd klanken beter te laten doorklinken en mijn adem efficiënter te gebruiken. Nu praat ik met meer kracht, zonder mijn stem te forceren. Ik heb nog wel eens last van een vermoeide stem, dat ik denk: oei, ik ben over mijn grenzen heen gegaan. Maar ik ben me daar nu wel eerder van bewust en grijp sneller in. Bijvoorbeeld door op mijn ademhaling te letten en een paar oefeningen te doen.'

Voorkom problemen door je stem goed te gebruiken en vooral: probeer je stem te ontzien, is Van Luins advies. 'Je hebt die stem niet altijd nodig, er zijn veel wegen die naar Rome leiden. Gebruik bijvoorbeeld je gezichtsexpressie: kijk iemand streng aan in plaats van hard te praten. Als het lawaaiig is, trek dan de aandacht met een belletje, of ga op de rand van je bureau zitten tot het stil is. Wat ook vaak helpt om het stil te krijgen, is beginnen met een groot geluid en dan meteen zachter gaan praten: EN NU... wil ik graag met de les beginnen.'

Romy Paling heeft veel baat bij zulke tips. 'Ik doe aan het begin van de les vaak klapspelletjes om de aandacht te trekken. Dan hoef ik niet zo te schreeuwen, en de kinderen vinden het nog leuk ook. Bij mijn lesindeling denk ik aan mijn stem: ik wissel klassikaal lesgeven af met spelletjes en werken in groepjes. Wat mij ook helpt, als ik bijvoorbeeld verkouden ben, is het probleem met mijn klas te bespreken: juf heeft vandaag last van haar keel, kunnen jullie daar een beetje rekening mee houden? En dat doen ze dan, op hun manier. Ze zijn nog wel druk - het blijven kleuters - maar ze praten zachter en zijn eerder stil.'

Verder is het volgens Van Luin vooral belangrijk je ervan bewust te zijn dat lesgeven topsport is voor je stem. 'Luister goed naar je stem en neem signalen serieus, dat is het belangrijkste. Als leraar moet je er – ook in je vrije tijd – gewoon rekening mee houden dat je beroepsspreker bent. Als je regelmatig hees bent, ga dan niet op vrijdag nog de hele avond in een lawaaiige kroeg zitten praten. Je stem is je instrument, wees er voorzichtig mee.'

Pabo
Wie lopen er eigenlijk het grootste risico om stemproblemen te krijgen? Dat blijken niet de oude rotten in het vak te zijn, maar juist de beginnende leraren. De Jong: 'Oudere leerkrachten kunnen op den duur wel last krijgen van een toegenomen kwetsbaarheid van het stemapparaat, maar dat is niet de grootste risicofactor. Uit onderzoek blijkt dat leraren in de eerste paar jaar van hun loopbaan meer stemklachten hebben dan daarna. Dat heeft onder meer met stress te maken: beginnende leerkrachten hebben daar vaker last van dan hun meer ervaren collega's. Daardoor krijgen ze ook eerder last van hun stem.'

Reden genoeg, zou je zeggen, om op pabo's en lerarenopleidingen uitgebreid aandacht te besteden aan stemtraining en logopedie. Toch is er wat dat betreft nog een wereld te winnen, zegt De Jong: 'Er zou veel meer moeten worden gedaan aan preventie, begeleiding en screening. Bij veel opleidingen is de aandacht voor stemgebruik minimaal, er wordt overal op bezuinigd. Kortzichtig, want uiteindelijk kost het de samenleving veel meer geld door al die leraren die thuis zitten met stemproblemen.' Ook Van Luin merkt dat haar vak vaak in een hoekje wordt weggedrukt: 'De stemtraining die ik aan lerarenopleidingen geef is meestal maar heel minimaal: een paar bijeenkomsten, meer ruimte is er niet in het curriculum. En dat terwijl stemontwikkeling een proces is. Efficiënt met je stem leren omgaan is niet een pilletje van een middag, je moet er echt tijd in steken.'

Maar kan iedereen wel leren zijn stem goed te gebruiken, of zijn sommige mensen gewoon niet geschikt om leraar te worden? De Jong: 'Alleen mensen met een ernstige stemafwijking zou ik dit vak bij voorbaat afraden. Voor alle anderen geldt: met training en begeleiding kom je meestal een heel eind. Als je verder alles in je hebt om een fantastische leraar te worden, dan hoeft het niet op die stem stuk te lopen. Heel veel mensen die van nature geen krachtige stem hebben, doen het toch prima voor de klas. Die hebben een manier gevonden om met hun eigen beperkingen om te gaan, bijvoorbeeld door hun lessen zo in te delen dat ze niet te lang achter elkaar hoeven te praten. En andersom gebeurt het ook vaak genoeg dat leraren die een krachtige stem hebben toch in de problemen komen, bijvoorbeeld door overbelasting, stress of verkeerd stemgebruik. Het gaat om het totaalplaatje. Iedere stem is stuk te krijgen, als de omstandigheden maar ongunstig genoeg zijn.'

--------------------
Feiten en cijfers
- Stemproblemen zijn beroepsziekte nummer 1 onder leraren
- Tweederde van de leraren met stemproblemen is vrouw
- Zo'n 56% van alle leraren krijgt met stemklachten te maken
- 1 op de 5 leraren meldt zich wel eens ziek vanwege stemproblemen
- Bij 90% van de leraren die tijdens hun opleiding last hadden van hun stem keren de stemproblemen later in hun carrière terug
- In Nederland worden stemproblemen pas sinds 2010 als beroepsziekte erkend


Do's en don'ts van stemgebruik
Wel doen
• Veel water drinken (zonder koolzuur)
• Duidelijk articuleren: dan ben je beter verstaanbaar en hoef je je stem minder te belasten
• Stevig rechtop staan, met je voeten iets uit elkaar
• Zo veel mogelijk door je neus ademen, om een droge keel te voorkomen
• Je omgeving zo nodig aanpassen: heb je bijvoorbeeld last van een allergie, laat je lokaal dan stofvrij maken
• De grenzen van je stem respecteren
• Stemproblemen serieus nemen en op tijd hulp zoeken

coffeeNiet doen
• Roken: dat irriteert de stembanden
• Veel koffie en zwarte thee drinken
• Keelsnoepjes met menthol nemen: die drogen de stembanden juist uit. Neem liever snoepjes waar honing in zit
• Fluisteren en schreeuwen
• Kuchen of je keel schrapen
• 's Avonds laat nog gaan eten: daardoor krijg je eerder last van maagzuur, dat je stembanden kan irriteren

Gepubliceerd in mei 2013 in Didactief.

Click here to revoke the Cookie consent