Angst voor frustratie

Iedereen kan nu gratis, speels en met feedback op maat alle talen leren via Duolingo. Wiskunde is op een vergelijkbare manier ontsloten door aanbieders zoals Khan Academy. Schoolboeken staan vol met illustraties en authentieke, verhalende problemen. Leerlingen mogen zelf kiezen welke boeken ze lezen. Leraren doen langzaam maar zeker meer hun best om in te spelen op de verschillende behoeftes in hun klas. Toch durf ik niet te stellen dat leerlingen nu gemotiveerder zijn dan in voorgaande decennia. Ook lijkt het er niet op dat leerlingen met de intrede van Duolingo of Khan Academy beter zijn geworden in taal of wiskunde dan vroeger. Hoe kan dit toch? 

Door iets leuker, persoonlijker en makkelijker te maken, krijg je de leerling op dat moment beter in beweging. Maar als je uitzoomt en alles wordt leuker, dan leren leerlingen minder goed hun frustratie te overwinnen. Zowel onderwijs als technologie die frictie verwijderen, kweken ongeduld. Laatst hoorde ik een pedagoog een definitie geven van verwendheid (entitlement) die me is bijgebleven: angst voor frustratie. Mensen hadden vroeger te maken met veel langere wachttijden en werden daardoor wellicht geduldiger. Nu zijn er kinderen die weigeren te eten zonder filmpjes. Ouders die stressen als ze hun kinderen geen entertainment kunnen bieden. Kinderen en volwassenen die denken dat ze allergisch zijn voor lange, inhoudelijke teksten. Als een telefoon niet meteen de film naar keuze laadt, kunnen sommige kinderen hun frustratie niet meer inhouden. 

Frustratie overwinnen om ergens goed in te worden

Dat heeft ook z’n weerslag op het leren. Begrijp me niet verkeerd: als een leraar of applicatie iets op maat aanbiedt, dan is dat in de regel beter. Maar voer het volgende gedachtenexperiment uit. In de oude situatie krijgt de hele klas dezelfde opgaven en dezelfde tijd om ze te maken. In de nieuwe situatie krijgt een leerling met minder voorkennis eerst makkelijkere stof op maat aangeboden terwijl andere leerlingen meteen uitdagendere opdrachten krijgen. Dit zou veel beter kunnen werken, mits wordt voldaan aan enkele voorwaarden. De leerling die de makkelijkere opdrachten overslaat, krijgt aanvullende uitdagingen. De leerling met extra makkelijke opgaven werkt langer door om uiteindelijk ook de andere opdrachten af te maken.

Maar als de leerlingen in de praktijk stoppen zodra ze geen zin meer hebben in hun opdrachten of het gemiddelde hebben bereikt, boek je weinig leerwinst. Sterker nog, dan word je minder geduldig en word je slechter in het omgaan met frustratie. Je bent dan minder goed in staat om door te zetten en je huiswerk te maken wanneer dat niet leuk of op maat is. Het leren overwinnen van frustratie is nodig om ergens goed in te worden. Die verworven competentie leidt weer tot motivatie. Prestatie (of competentie) is volgens onderzoek daarom ook consistent een betere voorspeller van motivatie dan andersom.

Voor een deel van de mensen werken de gamified elementen en de opgaven op maat ook goed zonder leraar. Ik heb een vriend die naast zijn fulltime baan altijd leert in zijn vrije tijd. Hij spreekt dankzij Duolingo inmiddels vloeiend Italiaans en Russisch. Voor de overgrote meerderheid echter zijn de beschikbaarheid van kennis, feedback op maat en gamification niet genoeg. Als je geen geduld op kunt brengen en nog kunt omgaan met frustratie, geef je te snel op. Leerlingen hebben geduldige volwassenen nodig die hun dit stoïcijns voor blijven houden. Geen alternatieven bieden en rustig blijven benoemen waarom het zo belangrijk is. Op de korte termijn is dat niet altijd een leuke of makkelijke opgave, op de lange termijn betaalt het zich dubbel en dwars terug. 

Izaak Dekker is associate lector didactiek en curriculumontwikkeling aan de Hogeschool van Amsterdam. 

Deze column is verschenen in Didactief, september 2025. Op didactiefonline.nl lees je zijn column ‘Present!’